عكس ها از جمله اسناد مهم در تحقيقات تاريخي به شمار مي روند و تمامي مراكز اسناد به عنوان يكي از انواع با ارزش سندي به جمع آوري،نگهداري و ساماندهي آنها مي پردازند. در كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي از دهه هاي قبل، نگهداري عكسهاي تاريخي معمول بوده است. هر چند كه سابقه رسمي نگهداري عكس ها به سال 1376هم زمان با تشكيل اداره اسناد بر مي گردد.
    در اين مقاله اشاره كوتاهي به جايگاه اسناد تصويري در دوره قاجار وتلاشها و زحماتي كه تصويرگران اماكن زيارتگاهي در دوره قاجار داشته اند خواهيم داشت و نهايتا تصوير تعدادي از اين اماكن را كه توسط عكاسان فوق گرفته شده است در اختيار خوانندگان عزيز قرار خواهيم داد.

   از جمله اسناد و مدارك ارزشمند و معتبر در حوزه تحقيقات تاريخي طي دو قرن اخير اسناد تصويري مي باشند كه با دقت و ظرافت و با صراحت تمام ابعاد مختلف زندگي اجتماعي بشر و مسائل پيرامون آن را ضبط كرده است به طوري كه در بعضي موارد يك قطعه عكس و يا سند تصويري مي تواند به راحتي از مهمترين اسرار و مسائل تاريخي پرده برداشته ومحققان را در ارائه ديدگاه هاي مختلف ياري رساند و در بعضي موارد با توجه به تصورات ذهني محقق از مسائل و شخصيت هاي تاريخي سوالات و شبهات جديدي را در ذهن او به وجود آورد كه خود اين مساله باعث مي شود محقق با تحقيقات و بررسي هاي بيشتر نظر اصلاح شده اي را مطرح كند. قابل ذكر است كه يكي از خصوصيات اسناد تصويري آن است كه دخل و تصرف در اصل اين اسناد تقريبا غير ممكن و آنچه در تصوير وجود دارد عين واقعيت است.

جايگاه اسناد تصويري دردربار ناصرالدين شاه قاجار

 با بررسي اسناد و مدارك به جاي مانده از دوره قاجار مشخص مي شود كه هنر عكاسي به محض ورود به ايران بسار مورد توجه طبقه حاكم قرار گرفته تا آنجا كه حتي ناصرالدين شاه قاجار به خاطر علاقه اي كه به هنر عكس وعكاسي داشته است، خود دوربين به دست گرفته و عكس هاي ارزشمندي از اوضاع واحوال دربار و ديگر مسا ئل پيرامون آن به يادگار گذاشته است كه در حال حاضر جزء بهترين و ارزشمند ترين اسناد تصويري دوره قاجار به شمار مي رود.

  نخستين عكس هاي ناصرالدين شاه بيشتر از زنان حرم و غلام بچه ها و ساختمان هاي اندروني است. شاه براي انجام كارهاي عكاسي اش واحداث تاريكخانه براي ظهور، چاپ و تهيه شيشه هاي حساس، حياط وعمارتي از ساختمان هاي سلطنتي را به عكاسخانه دربار اختصاص داد و بدين سان "عكاسخانه مباركه همايوني" را بنياد نهاد. (ذكاء، 1376، ص26)

 به اعتقاد ايرج افشار، نخستين دستگاه عكاسي كه به ايران آورده شد از آن ناصرالدين شاه بوده است. وي به هنر عكاسي بسيار علاقه مند بوده و اين هنر ظريف را يكي از وسايل تفنن و سرگرمي خويش قرار داده بود. بسياري از عكس هايي كه ايشان انداخته، هم اكنون در ميان آلبوم هاي بيوتات سلطنتي موجود است و در حاشيه بسياري از آن ها ياداشت هايي به خط وي ديده مي شود. از شدت علاقه شاه به اين هنر، منصب "عكاسباشي" نيز در دربار ايجادشد. (صادقيان، 1383، ص 114)

عكاسان اماكن زيارتگاهي در دوره قاجار

 يكي از موضوعاتي كه عكاسان مختلف با توجه به شرايط به وجود آمده از آن ها عكاسي كرده و عكس هاي ارزشمندي به يادگار گذاشته اند عكس هاي مربوط به زيارتگاههاي اسلامي مي باشد. تعداد زيادي از اين عكس ها در مجموعه عكس هاي عكاسان مربوط به دوره قاجار مخصوصا دوره ناصري وجود دارد كه هم از تنوع خاصي برخوردارند و هم هنر عكاسي را با توجه به شرايط زماني و مكاني وهم چنين گرايش عكاسان و حاميان آنها نشان مي دهد. بساري از اين عكس ها در نهايت دقت و ظرافت انداخته شده است و پنجاه قطعه از آن ها مربوط به اواخر دوره قاجار در آرشيو مديريت امور اسناد ومطبوعات سازمان كتابخانه ها، موزه ها ومركز اسناد آستان قدس رضوي نگهداري  مي شود. قابل ذكر است اصل اين عكس ها در آلبومخانه كاخ گلستان موجود است و نسخه كپي از آنها توسط مديريت اسناد تهيه شده و در اين مجموعه نگهداري مي شود كه به همراه عكس هاي ارزشمند ديگري كه با موضوعات مختلف در اين مركز جمع آوري گرديده است سبب شده يكي از غني ترين مراكز آرشيوي در رابطه با اسناد تصويري درجوار بارگاه امام رضا (ع) شكل بگيرد و هر محققي بنا به نياز خود در زمينه هاي گوناگون مي تواند از اين اسناد تصويري بهره مند شود. در ذيل به معرفي اين عكاسان هنرمند پرداخته خواهد شد:

 از جمله عكاساني كه در دوره قاجار از اماكن زيارتگاهي ومخصوصا عتبات عاليات عكس هاي ارزشمندي به يادگار گذاشته "عباسعلي بيگ" مي باشد.

 عباسعلي بيگ شاگرد آقا رضا عكاسباشي و ناظم "عكاسخانه مباركه همايوني" در عهد ناصرالدين شاه بود و در برخي از عكسبرداري ها با آقا رضا مشاركت داشت. نخستين عكاسخانه عمومي در تهران در ذيحجه سال 1285 ه.ق. زير نظر اقبال السلطنه با دست عباسعلي بيگ بنياد يافت. در سال 1287ه.ق. پيش از سفر ناصرالدين شاه و مادرش  مهد عليا به عتبات كه در 25 جمادي الثاني آغاز شده ودر ذي الحجه همان سال پايان پذيرفت، عباسعلي بيگ ماموريت يافت كه پيشاپيش به عراق عرب رفته، عكس هايي را از عتبات، شهرها و مناظر ضمن راه تهيه كند. مسافرت وعكسبرداري عباسعلي بيگ در ماه صفر 1287 پايان يافته و ايشان به تهران بازگشت و 79 قطعه عكس هاي گرفته شده به دست او را آقا رضا بر روي كاغذ چاپ نمود كه در آلبوم جداگانه به شاه و مهد عليا تقديم كرد. اين مجموعه هم اكنون در آلبومخانه كاخ گلستان  نگهداري مي شود. (ذكاء،‌ 1376، ص 58)

عبدالله قاجار

 از عكاسان ديگري كه عكس هاي ارزشمندي از اماكن مقدس و زيارتگاهي  به يادگار گذاشته "عبدالله ميرزاي قاجار" مي باشد. عبدالله ميرزا فرزند جهانگير ميرزاي قاجار است. عبدالله ميرزا در حدود سال 1266 ه.ق. چشم به جهان گشود و پس از انجام تحصيلات مقدماتي وارد مدرسه دارالفنون شده به تكميل معلومات خود پرداخت و فن عكاسي را فرا گرفت و در عكاسخانه مباركه دارالفنون به كار مشغول شد و چون ذوق و شوق فراواني به هنر عكاسي وچاپ از خود نشان مي داد.در زمان وزارت علومي عليقلي ميرزا اعتضاد السلطنه با كمك معيرالممالك در حدود سال 1295ه.ق. مدت يك سال ونيم به فرنگستان(پاريس) فرستاده شد تا در اين رشته هنر خود را تكميل نمايد. وي خود چنين مي نگارد:

"در ابتداي عمل وشش ماه اول بر حسب ترتيب وتكليف ،به كار انداختن عكس از روي عكس كه تكميل تحصيل آن از فرايض اين فن است پرداختم ،ودر كمال خوبي از پيش بردم وتصديق مدرسه را گرفته وارد عمل فتو ليتگرافي شدم ،ويك سال به اين شغل شريف اشتغال داشتم".

فتوليتوگرافي [Photolithographie] عبارت است از عكس گرفتن از روي عكسي كه حكاكي باشد يا خطوط پرداز داشته باشد. بعد از تكميل فتوليتوگرافي، يك سال هم در كار فتو تي پي بودم؛وفتوتي پي[Phototypie]  عبارت است از چاپ عكس از روي عكس يا شيشه كه از دور نما واشخاص افتاده مي شود و از هرچه كه آن را بتوان به تصور آورد و روي شيشه عكس قرار داد. در حقيقت اين عمل تكميل عمل فتو ليتگرافي مي باشد.

عبدالله ميرزا بعد از برگشت از فرنگ اسباب چاپ را درخواست نمود كه متاسفانه امكان پذير نشد. وي چنين مي نگارد: "روز سلام اعمال مزبوره از لحاظ انور گذرانده فرمودند اسباب چاپ را خريداري نمايند. اما شرط ترقي اين كار ارجاع خدمات از قبيل جرايد وكتب مصور بود و امري در اين باب نشد و بنده هم ديگر تواني نداشتكار بر عهده تعويق ماند".

عبدالله ميرزا كه در امور عكاسي مربوط به چاپ، سرش به به سنگ خورده وآننچنان كه نوشته است نتوانسته بود كار مهمي در اين رشته انجام بدهد، بيشتر همت خود را در عكاسي به كار برده و در اين فن پيشرفتهاي شايان كرد و نمونه هاي ارزنده ونيكو از خود به يادگار نهاد.

 عبدالله ميرزا  در سال 1304 ه.ق.از طرف امين السلطان ماموريتي به شهر ري و قم پيدا كرده كه از ساختمان هاي جديد اين دو شهر عكسبرداري كند. عكاس 84 قطعه از آنها را در آلبوم شماره 208 تقديم شاه كرده است. در مقدمه اين آلبوم نوشته: "بر حسب امر بندگان اعليحضرت قدرقدرت قوي شوكت، خسرو صاحبقران شاهنشاه اسلام پناه، چاكر خانه زاد، عبدالله قاجار عكاس مخصوص اعليحضرت همايوني روح العالمين له الفداه السطان...ناصرالدين شاه قاجار خلدالله ملكه وسلطانه و بقائه و به امر جناب مستطاب امين وزير ماليه و دربار اعظم عاين بنده درگاه خانه زاد دولت ابد به اين ماموريت سرافزار شد كه عكس بناهاي جديد الاحداث از حضرت عبدالعظيم-سلام الله عليه- تا به حضرت معصومه- سلام الله عليها- كه به مراقبت و دستور العمل به شرف حضور مهر ظهور باهر النوررسانيده سر افراز باشم. شهر ربيع الاول المولودسنه 1304" (ذكاء،‌ 1376)

محمد جعفر ميرزا

 محمد جعفر ميرزاي قاجار، پسر اردشير ميرزا است كه نهمين پسر عباس ميرزا نايب السلطنه بود. وي در دارالفنون تحصيل مي كرد و جزء شاگردان رتبه اول (يعني كلاس اول) ودوم از او ياد شده است.

چنين پيداست كه اين شاهزاده عمل عكاسي را در همان مدرسه دارالفنون فرا گرفته و در اين كار پيشرفت شايان كرده وسپس به اصطلاح آن زمان "عكاس مخصوص حضرت والا نصره الدين ميرزا سالار السلطنه"چهارمين پسر شاه شده بود.

 محمد جعفر ميرزا كه در سال 1318ه.ق. سفري به عتبات رفته بوده، از حضرت عبدالعظيم و قم واماكن و زيارتگاههاي عراق، 34 قطعه عكس برداشته ودر سال 1319 ه.ق. آن ها را در آلبومي مرتب كرده، به مظفر الدين شاه تقديم نموده است. عكس خود نيز در برابر دوربينش در پايان آلبوم آمده ودر زير آن نوشته شده است: "به تاريخ 1318 به جهت دعا گويي و وجود مسعود بندگان اعليحضرت قدر قدرت شاهنشاهي اسلام پناه روحي و روح العالمين فداه، عزم زيارت عتبات عرش درجات نموده و در ضمن از روضه مطهره مقدسه حضرت معصومه – سلام الله عليها – واز هريك از اماكن مشرفه تا روضه مطهرمقدس حضرت شاه ولايت امير المومنين صلواة عليه وآله – شيشه عكسي جهت زيارت نمودن اعليحضرت اقدس شهرياري- خلد الله ملكه وطول عمره – برداشته شده اينك مرتبا تقديم خاكپاي مبارك نموده، به تاريخ شهر جمادي الثانيه 1319.^" (ذكاء،‌ 1376، ص 86)

 ابوالقاسم فرزند محمد تقي نوري مستوفي اصطبل همايوني، از عكاسان دوره ناصري و مظفري است كه عكس هايي از او در آلبوم هاي گلستان ودر دست خانواده هاي ايراني ديده مي شود.

 چنين مي نمايد كه در حدود سال 1323ه.ق. نوري سفري به عتبات رفته و دورنمايي از طاق كسري و بقعه سلمان پاك كه در شش فرسنگي بغداد است برداشته (آلبوم 461) ونيز همان سال عكس هايي از مقبره ابن بابويه وامامزاده حسن و دورنماي مقبره سيد نصيرالدين در تهران ونيز عكس هايي از آرامگاه شاه نعمت الله ولي در ماهان كرمان انداخته است.(ذكاء،‌ 1376، ص 117)

ميرزاحسن عكاسباشي شيرازي

 ميرزا حسن فرزند كربلايي علي كه از سلسله نجيب زادگان وخواجگان كازرون بوده از عكاسان معروف شيراز است كه عكس هاي فراواني از او به يادگار مانده است.(ذكاء،‌ 1376، ص 236)

 در خاتمه كتاب قانون سخن (ص 185تا186) مختصري از احوال او را آورده اند: "مولدش در قصبه كازرون و در سنه هزار و دويست وهفتاد ودو بوده، تا سن پانزده سالگي در كازرون مشغول درس گرديده، به بوشهر رفته، چندي نزد پدر مشغول تجارت بوده، چون والدش به كازرون رفت چندي ديگر مشغول به صنعت صحافي شده و بعد به بحرين رفته، مدتي در پست خانه خدمت كرده، ومدتي توقف نموده، بعد از آن به هندوستان شتافته. بيست سال در بندر بمبئي اقامت نموده، اوايل ورودش مشغول كتابت شده وچندين كتاب علمي به فارسي وعربي نوشته وچاپ نموده، زيرا كه خط نسخ را خوش مي نگاشته، بعد مدتي مشغول تعليم وتدريس افسران انگليسي گشته وبر حسب خواهش مرحمت و غفران پناه آقاي مصاح السلطنه كارگزار دولت عليه ايران در انجمن علمي فارسيان ايراني مشغول تعليم وتدريس گرديده، در ضمن مشغول تجارت ومعامله شده ودر علم صنعت عكاسي را به نحو اكمل آموخته تا در سنه هزار وسيصد و دوازده به بوشهر معاودت نموده. بر حسب خواهش شاهزاده رفعت الدوله به كازرون آمده وعكس هاي متعدد انداخته، ومورد مرحمت حضرت والا شدند و در دو سال در كازرون توقف نموده واعيان كازرون كمال احترام نمودند وبراي تكميل اسباب به بمبي رفته، اسباب عكاسي ممتاز خريد كرده، مراجعت به بوشهر نمودند. و به عزم زيارت اماكن متبركه به عتبات عرش درجات عاليات توقف نموده، عكس هاي متعدد از اماكن متبركه و علما واشراف واعيان برداشته، سنه هزار وسيصد و هفده وارد شيراز گرديده ومدت بيست سال در شيراز مشغول به صنعت عكاسي بوده، روز بيست وششم ماه مبارك رمضان سنه هزار وسيصد وسي شش اين جهان فاني را ودا نمود. او زبان عربي وهندي را به خوبي مي دانسته وانگليسي هم كمي دارا بوده، پدرش از سلسله نجبا وخواجگان كازرون است." (رعناحسيني، 1357، ص 16)

 عكس هاي گرفته شده توسط عكاسان معرفي شده در اين مقاله  بنا به احكام صادره شده از طرف دربار ومخصوصا شخص ناصرالدين شاه بوده است. تهيه اين عكس ها با اينكه مشقت وسختيهاي بسيار زيادي  به همراه داشته است، اما عكاسان فوق نهايت دقت وظرافت را در گرفتن عكس ها به كار برده اندو ياداشتهاي بر جاي مانده از عكاسان فوق بر حاشيه اين عكس ها خود گواه اين مطلب مي باشد.

در خاتمه گفتني است كه تعدادي از عكسهاي مورد استفاده در اين مقاله متعلق به عكاساني مي باشد كه به گوشه اي از فعاليتهاي عكاسي آنها در دوره قاجاريه اشاره شد وعكسهاي اين عكاسان به همراه مجموعه اسناد تصويري موجود در مخازن اسناد و آرشيوهاي عكس هاي تاريخي مي تواند پاسخگوي بسياري از سوالات و شبهات تاريخي محققان و پژوهشگران باشد. اميدواريم كه در اين مقاله توانسته باشيم گامي كوچك در جهت آشنايي بيشتر با عكاسان برجسته و هنرمند قديمي برداشته و از زحمات و تلاش هاي آنها تا اندازه اي قدرداني نموده و دين خودمان را به آنها ادا كرده باشيم.

منابع و مآخذ

ذكاء، يحيي (1376). تاريخ عكاسي و عكاسان پيشگام در ايران .تهران: علمي و فرهنگي

رعناحسيني،كرامت (1357). "خانه عكاسباشي موزه اي از خط وعكس)". مجله تماشا، ش382: ص16.

صادقيان، ناد علي (1383). "اسناد تصويري گوهرهاي فراموش شده". گنجينه اسناد، س14،ش56، ص114.