بررسي فهرست هاي نسخه هاي چاپ سنگي(1) چاپ شده در ايران

منوچهر آراسته(2)

بررسي فهرست هاي نسخه هاي چاپ سنگي نشان مي دهد قواعد يكنواخت در معرفي آنها وجود ندارد. بسياري از نكات دقيق و عميق مورد غفلتواقع شده است. وجود سبكهاي متفاوت در فهرستنويسي، عدم وجود نمايه هاي كامل و جامع در انتهاي فهرست، در هم ريختن كتابشناسي و نسخه شناسي، عدم معرفي محتوا و فصول و ابواب كتاب، عدم ذكر اطلاعات كتابشناسي و نسخه شناسي مانند آغاز، انجام، آرايش و تذهيب ها و. . . در بسياري از فهرست ها ، نبود برخي نواحي مورد نياز در فهرستنويسي توصيفي،  نداشتن فهرست تحليلي و عدم استفاده از سرعنوان هاي موضوعي براي موضوع دهي در بسياري از فهرست ها، از همه مهمتر عدم توجه به قواعد فهرستنويسي و. . . ازجمله مسائلي است كه فهرستنگاران از آن گذشته اند. با بررسي صورت گرفته بر روي فهرستهاي چاپ سنگي مي توان نتيجه گرفت كه اطلاعات كتابشناسي و نسخه شناسي اين منابع سليقه اي بوده و از استاندارد و مرجعيت خاصي تبعيت نمي كند و با توجه به اهميت اين منابع، ضرورت دارد استاندارد واحدي براي تهيه اطلاعات كتابشناختي و نسخه شناسي اين منابع تهيه گردد. فهرستنگاران نسخه هاي چاپ سنگي نيز بايدجهت تهيه اصول يكنواخت و مدرن و ايجاد هماهنگي در سازماندهي منابع چاپ سنگي با لحاظ كردن شيوه فهرستگاري قديم و نيز قواعد استاندارد فهرستنويسي و ادغام مناسب اين دو با يگديگر، كاربرگه اي را به عنوان مبنا و اساس فهرستنويسي نسخه هاي چاپ سنگي طراحي كنند.

كليد واژه هاي موضوعي: چاپ سنگي، فهرست كتب چاپ سنگي

سده سيزدهم هجري قمري به عنوان دوره تحول در ايران ياد شده است. در اين دوره است كه براي نخستين بار اطلاعات و دانش از انحصار كتابخانه ها خارج شد و از طريق چاپ و انتشار كتاب ها و ايجاد مدارس به شيوه نوين، تحولي منحصر به فرد بوجود آمد. بدين ترتيب اطلاعات و دانشي كه تا پيش از اين به صورت كتاب هاي دستنويس و تك نسخه نگارش، طراحي و توليد مي شدند به صورت متكثري منتشر گرديدند. همانطور كه عرصه نسخه هاي خطي جولانگاه مناسبي براي تصويرگران و خوشنويسان بود كتب چاپ سنگي نيز اين ويژگيها را حفظ كرده و امكان هنرنمايي را براي هنرمندان درعرصه تصوير سازي، خوشنويسي و آرايش كتاب فراهم آورد. چاپ سنگي به مدت 70 سال حاكم بلامنازع چاپ در ايران بوده و تا پايان دوره قاجاريه ادامه داشته است (دبيري، 1384).  نظر به اين كه كتاب هاي چاپ سنگي حاصل دورة انتقال از نسخ خطي به نسخة چاپي محسوب مي‌شود و از ذخاير گرانبهاي اين مرز و بوم و حاوي معارف بزرگان ما در موضوعات مختلف مي باشند، اين كتاب ها داراي ارزشهاي فراوان تاريخي، علمي، اقتصادي، سياسي، اجتماعي، فرهنگي و ديني هستند. علاوه بر متون اصلي، نسخه داراي حواشي، شرح ها، تقويم ها، وقف ها، امضاها، و مهرها حاوي اطلاعات تكميلي جالبي است كه براي محققان ارزش فراواني دارد. اين كتاب ها همواره به جهت ويژگي و شرايط خاص (نظير نوع چاپ، خط، تاريخ كتابت، قدمت و نفاست علمي و هنري و. . . ) از اهميت و ارزش والايي برخوردار مي باشند.

از دوران قاجاريه متفكران و نويسندگان و دانشمندان كوشيده اند حاصل بسياري از مطالعات و تحقيقات خود و گذشتگان را به صورت مكتوب(چاپ سنگي و. . . )، در دسترس همگان قرار دهند و براي آيندگان به يادگار بگذارند كه كتابخانه هاي بزرگ و كوچك كشور داراي نسخه هاي بسيار زيادي از اين منابع هستند.

بر كسي پوشيده نيست كه ترقي و تعالي يك جامعه آنگاه مقدر مي گردد كه همه از پيشينه تاريخ تمدنش آگاه باشند و اين آگاهي را مي توان از آثار مكتوب گذشته كه به نسل هاي روزگاران بعد رسيده به دست آورد.

وجود منابع مكتوب، مورخان را به كشف رازها و افكار نسل هاي گذشته اميدوار مي كند. نسخه هاي چاپ سنگي موجود در كتابخانه ها مي تواند نشان دهنده وضعيت علمي، فرهنگي، سياسي و و ساير جنبه هاي پيدا و پنهان دوران قاجار باشد كه بسياري از اين منابع به صورت پراكنده و اغلب در دسترس محققان  قرار ندارند.

نسخه چاپ سنگي يعنى كتابى كه محتواى آن را دانشمندى با قلم خويش به دقت و حوصله در طول روزها و ماه‏ها تحرير نموده، تا براي طبع آماده گردد. نسخه‏هاى چاپ سنگي ميراث دينى و فرهنگى ايرانيان محسوب مى‏شوند. بسياري از پيشينه هاي علمى و هنرى ايرانيان در دوره قاجار در لا به لاى نسخه‏هاى چاپ سنگي براى آيندگان به وديعه گذارده شده است. توجه و شناسايى نسخه‏هاى چاپ سنگي براى نسل حاضر، گذشته علمى و فرهنگى ايرانيان را بازگو مى‏كند. نسخه‏هاى چاپ سنگي برجاى مانده در علوم مختلف مانند حديث، تفسير، فقه، اصول، فلسفه، كلام، نجوم، رياضيات، موسيقى، پزشكى، خطاطى، كشاورزى، فيزيك، شيمى و. . . ، نشانگر تلاش گسترده دانشمندان ايراني در علوم مختلف و اختراع و ابداع‏هاى بى‏شمار آنها در اين عرصه است.

نسخه چاپ سنگي يكي از ميدانگاهها‌ي با نزهت و خوش‌منظر و تجلي‌گاه بارز ذوق و هنر اصيل ايراني است. بر صفحات دروني و جلد آنها زيباترين نقشها و رنگها ترسيم شده و فكر را تجسم بخشيده‌ است. در جلدهاي ضربي و روغني و. . . سرپنجه‌هاي هنرمندان بي‌نام‌ ونشان نازك‌ترين قلمها و روشن‌ترين طرحها را بر پوست تيماج، ميشن و... جاودان ساخته است و خويش و بيگانه را از اعجاز و شگفتي كار به آفرين‌گويي و حيرت واداشته است.

گام اساسي اول در معرفي اين نسخه ها، فهرست‌نويسي آنهاست تا كيفيت، كميت و اهميت اين آثار هر چه بيشتر و زودتر روشن شود و محققان و علاقه‌مندان بتوانند سريع و به آساني دريابند كه در هر كتابخانه و مخزني چه كتابهايي هست و هر كتابي را كه مي‌خواهند در كجا مي توانند بيابند. البته در اين سالها چندين كتابخانه فهرست شده و فهرست هايي مانند فهرست كتب چاپ سنگي دانشگاه تهران در دسترس محققان قرار گرفته است. ولي هنوز بسياري از مجموعه‌هاي چاپ سنگي ايران فهرست ‌نشده مانده اند.

ضرورت فهرستنويسي نسخه هاي چاپ سنگي

يكي از دغدغه هاي هميشگي بشر، سازماندهي داشته هايش بوده است. اين امر با هدف دستيابي آسان تر به اين داشته ها در صورت لزوم، صورت گرفته است. در علم كتابداري و اطلاع رساني نيز يكي از دغدغه هاي بنيادي و هميشگي، دستيابي سريع و سهل به داشته ها، يعني اطلاعات بوده است. بر اين اساس، سازماندهي اطلاعات به عنوان تدبيري براي حصول به اين مقصود، انديشيده شده است. سازماندهي اطلاعات، سالها به عنوان محوري ترين فعاليت كتابداري و اطلاع رساني و نمود فعاليتهاي فني و جدي كتابخانه به شمار مي رفته است. از لحاظ قدمت نيز، برخي عمر آن را معادل عمر نگارش بشر مي دانند. زيرا از هنگامي كه نوشته مضبوط و مكتوب پديد آمد، مي بايست اطلاعات محل نگهداري، شيوه نگهداري و دستيابي به آنها در صورت لزوم، ارائه مي شد. با پيشرفت اجتماعات و به تبع آن پيچيده شدن فرايندها و فعاليتهاي زندگي بشر، نياز به اطلاعات و صد البته اطلاعات منظم و سازماندهي شده، رو به افزايش نهاد. اختراع چاپ سنگي قرن هجدهم، تحولي بنيادي در زندگي بشر پديد آورد و ابزاري در اختيار بشر قرار گرفت كه قادر بود در مقايسه با دنياي قبل از آن شرايط بسيار بهتري فراهم نمايد.  بسياري از منابع در ايران و جهان به اين روش چاپ گرديده اند كه داراي ارزش بالايي از لحاظ علمي، فرهنگي و تاريخي مي باشند.  اين منابع با توجه به ويژگي هاي خاص خود نسبت به منابع چاپي داراي شرايط خاصي در فهرستنويسي مي باشند زيرا مقوله فهرستويسي اطلاعات از ديرباز در عالم كتابداري و اطلاع رساني وجود داشته و كتابداران براي رفع مشكلات موجود در اين زمينه، سالها فعاليت فكري و عملي داشته و تاحدود زيادي بر اين مشكلات فائق آمده اند.

رويكرد كتابداران نسبت به منابع چاپ سنگي بايد همان رويكرد كلان اين حوزه نسبت به همه محملهاي دانش باشد. همانگونه كه سنگ نبشته ها، الواح گلين، كتابهاي كاغذي و لوحهاي فشرده همه در مفهوم عام كتاب، يعني مجموعه اي از اطلاعات مضبوط و مكتوب مي گنجند، منابع چاپ سنگي نيز در اين دايره قرار مي گيرند.

در واقع، منابع چاپ سنگي از انواع منابع اطلاعاتي نسبتا جديد مي باشند اما اين منابع داراي ويژگيهايي هستند كه در انواع منابع شناخته شده جديد وجود ندارند. اين ويژگيها باعث مي شوند كه قواعد مرسوم فهرست نويسي منابع ديگر، بدون اعمال تغييرات لازم براي اين منابع كارآيي نداشته باشند.

اهميت فهرست نويسي منابع چاپ سنگي به حدي بوده است كه اكثر كتابخانه هاي بزرگ كشور كه داراي نسخه هاي سنگي مي باشند را به واكنش وا داشته است. منابع چاپ سنگي، هم اكنون جايگاه خود را در كنار ساير منابع كتابخانه اي دارا مي باشند و ضروري است كتابداران كتابخانه هاي داراي نسخه هاي چاپ سنگي با مبحث" فهرست نويسي منابع چاپ سنگي" آشنا شده و اين منابع را جزئي از منابع اطلاعاتي كتابخانه و در كنار ساير منابع به حساب بياورند تا امكان پاسخگويي بهتر و در نهايت رضايت بيشتر مخاطبين فراهم گردد.

بر اساس شواهد موجود، نسخه هاي بسيار زيادي در كتابخانه‌هاي بزرگ، دانشگاهي، عمومي و خصوصي ايران نگهداري مي‌شود. از اين تعداد فهرست بعضي از كتابخانه ها فهرست شده و بخش بزرگي از اين منابع فهرست نشده است و اطلاعات تفصيلي و يا حتي اجمالي از آنها در دست نيست.

در گذشته براي فهرست‏نگاري مجموعه‌هاي نسخه هاي چاپ سنگي، اقدامات ارزنده‌اي انجام گرفته است. فهرستهاي كتابهاي چاپ سنگي كه در سالهاي اخير منتشر شده نشان از توجه به اين شكل از آثار دارد. بررسي شيوه هاي فهرستنويسي و آگاهي از نقاط ضعف اين فهرست ها مي تواند زمينه رفع اين نقايص در فهرست هاي آينده را فراهم آورد.

اولين فهرست نسخه هاي چاپ سنگي همراه با نسخه هاي خطي در سال 1305 خورشيدي به همت شيخ محمد خالصي، مرتضي قليخان نائيني، حاج عمادالمحققين واعظ تهراني مشهور به عماد فهرستي، ميرزا علي‌اكبر شهيدي ثقه‌الاسلام و عبدالعلي اوكتايي منتشر شد. كه داراي سبك ويژه‌اي در معرفي بخش‌هاي كتابشناسي و نسخه‌شناسي است. (عظيمي، 1385).

بنابراين به منظور آشنايي با شيوه فهرستنويسي و آشنايي با فهرست هايي كه تاكنون بين سالهاي 1370 الي 1386 به چاپ رسيده به معرفي آنها مي‌پردازيم.

1 ـ فهرست كتب چاپ سنگي موجود در كتابخانه سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي زير نظر مديريت پژوهش فرهنگي سازمان انقلاب اسلامي در سال  1370  چاپ گرديده است. اين فهرست  تعداد 619 عنوان كتاب چاپ سنگي موجود در سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي را در بر دارد كه 399 عنوان زبان فارسي و 220 عنوان زبان عربي است. شيوه تنظيم براساس الفبايي نام نويسنده است پس از آن عنوان كتاب، تكرار نام نويسنده، نام ، شارح، مصحح، مترجم و. . . سپس محل نشر، ناشر يا چاپخانه، سال نشر، تعداد صفحه ها و قطع كتاب آورده شده است. در انتهاي كتاب فهرستهايي تهيه شده است كه عبارتند از: 1ـ فهرست عناوين كتب فارسي، 2 ـ فهرست عناوين كتب عربي، 3 ـ فهرست اعلام.

با توجه به تلاشهايي كه در زمينه فهرست مذكور انجام شده، اما موارد زير در آن رعايت نگشته‌ است: 1 ـ اطلاعات كتابشناسي و نسخه‌شناسي نسخه ها كامل نمي باشد، مانند نام كاتبان، چاپخانه داران، آغاز، انجام، آرايش و تذهيب هاي نسخه و. . . 2 ـ عدم توجه به فهرست تحليلي و نداشتن موضوع 3. قواعد فهرستنويسي در آن رعايت نگرديده است. 4. كاربرگه فهرستنويسي بر مبناي هيچ يك از فرمت هاي استاندارد مانند مارك(3) و. . . تهيه نشده است. 5. محتوي نسخه ها در چند سطر معرفي نشده است.

2 ـ فهرست كتب درسي چاپ سنگي موجود در كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران كه توسط صديقه سلطاني فر در سال 1376 تهيه گرديده است. اين فهرست 991 جلد كتاب درسي چاپ سنگي موجود در كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران را دربردارد. شيوه تنظيم براساس شماره مسلسل انجام گرفته است. عنصر ورود براي معرفي هر كتاب براساس الفباي عنوان كتاب مي‌باشد و پس از آن نام مؤلف، تاريخ تاليف، آغاز و انجام نسخه، در ناحيه يادداشتها كه در اين ناحيه توضيحاتي در مورد كتاب ذكر شده و بعد از اين نسخه‌شناسي كتاب ذكر شده كه شامل نوع خط، كاتب، تاريخ كتابت، اندازه سطر، محل نشر، نام چاپخانه، صفحه شمار، مصور بودن يا نبودن، مهرها، يادداشتهاي تملك، يادداشتهاي افزوده‌ ، كاغذ، ويژگي هاي جلد معرفي شده و در فهرست تحليلي موضوع آمده است.

در پايان فهرستهايي براساس:1 ـ موضوع. 2 ـ عنوان. 3 ـ اشخاص (نمايه نام كسان، مؤلف، كابت، مصحح و. . . )، 4 ـ نام چاپخانه و ناشر  ارائه شده است.

در فهرست معرفي شده در فوق اطلاعات كتابشناسي و نسخه شناسي نسبتاً كاملي در باره نسخه هاي درسي آورده شده است. اما به نظر مي رسد كه: 1. قواعد فهرستنويسي كاملا رعايت نشده و در بسياري از موارد سليقه اي مي باشد. 2. كاربرگه فهرستنويسي بر مبناي هيچ يك از فرمت هاي استاندارد مانند مارك و. . . تهيه نشده است و 3. محتوي نسخه ها در چند سطر معرفي نشده است.

3 ـ فهرست كتب چاپ سنگي (فارسي) كتابخانه مركزي تبريز كه توسط منصوره وثيق در سال 1379 تهيه و تنظيم شده است. اين فهرست، كتابهاي فارسي كتابخانه مركزي تبريز را معرفي نموده است كه 1030 عنوان را دربر دارد. فهرست براساس شماره مسلسل تنظيم گرديده و عنصر ورود براي معرفي هر نسخه براساس الفباي نويسنده و عنوان كتاب انتخاب شده است. پس از نام نويسنده، عنوان كتاب ، سپس تكرار نام نويسنده، نام كاتب، محل نشر، نام چاپخانه و سال چاپ، تعداد صفحه ها، اندازه جلد و در بخش آخر يادداشت‌هاي مربوط به كتاب مي‌باشد كه در واقع توضيحاتي در مورد كتاب است. براي كتابها موضوع نوشته نشده و فقط به شماره موضوعي بسنده كرده‌اند. در پايان فهرستهايي تهيه شده كه عبارتند از: 1 ـ فهرست اعلام، 2 ـ فهرست كتب، 3 ـ فهرست جغرافيايي، 4 ـ فهرست كاتبان، 5 ـ فهرست چاپخانه‌ها (دارالطباعه‌ها، كارخانه‌ها و چاپخانه‌ها)، 6 ـ فهرست اهدا كنندگان كتاب

با توجه به تلاشهايي كه در زمينه فهرست مذكور انجام شده، اما موارد زير در آن رعايت نشده‌ است. 1 ـ نداشتن فهرست تحليلي و تعيين موضوع و اكتفا به شماره رده بندي.  2. قواعد فهرستنويسي آن رعايت نگرديده است. 3. اطلاعات نسخه شناسي مانند آغاز، انجام و آرايش و تذهيب هاي نسخه و غيره نيامده است. 4. كاربرگه فهرستنويسي بر مبناي هيچ يك از فرمت هاي استاندارد مانند مارك و. . . تهيه نشده است. 5. محتوي نسخه ها در چند سطر معرفي نشده است.

4 ـ فهرست كتابهاي چاپ سنگي ايران توسط اكرم مسعودي  در سال 1379 تهيه و تنظيم شده است. فهرست حاضر شامل كتاب‌هاي چاپ سنگي ايران موجود در كتابخانه دانشكده ادبيات دانشگاه تهران مي شود و مجموعاً 337 عنوان را در بردارد. شيوه تنظيم براساس شماره رديف كتابخانه مي‌باشد و عنصر ورود براي معرفي هر كتاب براساس نام نويسنده، پس از آن عنوان كتاب، نام شارح، حاشيه نويس مصحح، مترجم و. . . زبان اثر، سال تاليف، در بخش بعد به معرفي نسخه‌شناسي هر اثر پرداخته شده (نام كاتب، تاريخ كتابت، نوع خط، محل نشر، نام چاپخانه، و ناشر، سال چاپ، قيمت، تيتراژ، تعداد صفحه، تعداد سطر و اندازه آن، آرايش و تزئين هاي كتاب ، انجام كتاب، جلد و آرايش‌هاي آن سپس موضوع كتاب تعيين و نوشته شده، آغاز و انجام، مهرهاي موجود در كتاب و يادداشتهاي مالكيت و يادداشت‌هاي افزوده نوشته شده، حواشي كتاب معرفي شده است.

در پايان فهرست، نمايه هايي تهيه شده است كه عبارتند از: 1 ـ فهرست نام اشخاص (شامل نويسندگان، شارحان، مترجمان و... كاتبان، ناشران(مطبعه، دارالطباعه،چاپخانه‌)، 2 ـ فهرست عنوان كتابها 3 ـ فهرست موضوعي، نام اشخاص بر اساس فهرست مستند مشاهير مستند گرديده، همچنين موضوع ها براساس سر عنوانهاي موضوعي فارسي تعيين شده است.

با توجه به تلاشهايي كه در زمينه فهرست مذكور انجام شده، اما موارد زير در آن رعايت نشده‌ است.

1. قواعد فهرستنويسي دربسياري از موارد سليقه اي است. 2. اطلاعات نسخه شناسي و كتابشناسي به طور كامل نيامده است. 3. كاربرگه فهرستنويسي بر مبناي هيچ يك از فرمت هاي استاندارد مانند مارك و. . . تهيه نشده است و 4. محتوي نسخه ها در چند سطر معرفي نشده است.

5. فهرست كتابهاي چاپ سنگي كتابخانه آستانه حضرت عبدالعظيم حسني كه توسط ابوالفضل حافظيان بابلي و علي صدرايي خويي در سال  ‎۱۳۸۲ تهيه وتنظيم شده است. شيوه تنظيم براساس الفبايي عنوان بوده و شيوه فهرستنويسي آن مشابه نسخه هاي خطي است. در انته دو نمايه با عناوين ا 1 ـ فهرست عناوين كتب فارسي، 2 ـ فهرست عناوين كتب عربي و 3 ـ فهرست اعلام آمده است. موارد زير در اين فهرست رعايت نشده‌ است:

1 ـ اطلاعات كتابشناسي و نسخه‌شناسي كامل نمي باشد. 1 ـ موضوعات براساس سر عنوانهاي موضوعي فارسي تعيين نشده است. 2. قواعد فهرستنويسي رعايت نشده است. 4. درهم ريختگي اطلاعات كتابشناسي و نسخه شناسي مشهود است. 4. كاربرگه فهرستنويسي بر مبناي هيچ يك از فرمت هاي استاندارد مانند مارك و. . . تهيه نشده است. 5. محتوي نسخه ها در چند سطر معرفي نشده است.

6. فهرست كتابهاي چاپ سنگي و سربي (فارسي و عربي) كتابخانه‌هاي عمومي اصفهان كه توسط محمد علي هدايت در سال ‎۱۳۸۵ تهيه وتنظيم شده است. فهرست حاضر تعداد 1057عنوان كتاب چاپ سنگي و سربي موجود در كتابخانه‌هاي عمومي اصفهان را دربردارد كه 392 عنوان زبان فارسي و 665 عنوان زبان عربي است. شيوه تنظيم براساس الفبايي نام نويسنده است. پس از نام نويسنده، عنوان كتاب، تكرار نام نويسنده، نام مصحح، مترجم، شارح، كاتب و. . . سپس محل نشر، ناشر يا چاپخانه، سال نشر، تعداد صفحه ها، نوع آرايش و تذهيب نسخه، جلد و قطع كتاب آورده شده در انتهاي كتاب نمايه هايي تهيه شده است كه عبارتند از:1 ـ فهرست عناوين كتب فارسي، 2 ـ فهرست عناوين كتب عربي، 3 ـ فهرست اعلام

1 ـ اطلاعات كتابشناسي و نسخه‌شناسي مانند آغاز، انجام و. . . نيامده است. 2. قواعد فهرستنويسي آن رعايت نگرديده است. 3ـ عدم تهيه فهرست موضوعي. 4. كاربرگه فهرستنويسي بر مبناي هيچ يك از فرمت هاي استاندارد مانند مارك و. . . تهيه نشده است.

7. فهرست كتابهاي چاپ سنگي و سربي فارسي ـ عربي ـ تركي كتابخانه تربيت تبريزكه توسط هادي هاشميان در سال  ‎۱۳۸۶ تهيه وتنظيم شده است. فهرست حاضر تعداد 2620عنوان كتاب چاپ سنگي را در بر دارد كه 820 عنوان زبان فارسي،583 عنوان زبان عربي و 1217 عنوان زبان تركي است. شيوه تنظيم براساس الفبايي نام نويسنده است. پس از نام نويسنده در هر مدخل، عنوان كتاب، تكرار نام نويسنده، شارح، نام مصحح، مترجم،  كاتب و. . . سپس محل نشر، ناشر يا چاپخانه، سال نشر، تعداد صفحه ها، اندازه كتاب آورده شده است. در انتهاي كتاب نمايه هايي تهيه شده است كه عبارتند از: 1 ـ فهرست عناوين كتب، 2 ـ فهرست كاتبان، 3 ـ فهرست اشخاص 4. فهرست چاپخانه ها

1 ـ اطلاعات كتابشناسي و نسخه‌شناسي مانند آغاز، انجام، آرايش و تذهيب هاي نسخه و. . . نيامده است. 2. قواعد فهرستنويسي آن رعايت نگرديده است. 3 ـ عدم تهيه فهرست موضوعي. 4. كاربرگه فهرستنويسي بر مبناي هيچ يك از فرمت هاي استاندارد مانند مارك و. . . تهيه نشده است. 5. محتوي نسخه ها در چند سطر معرفي نشده است.

8. فهرست كتابهاي چاپ سنگي تبريز فارسي ـ عربي كه توسط هادي هاشميان در سال  ‎۱۳۸۶ تهيه وتنظيم گرديده است. فهرست حاضر تعداد 1118 عنوان كتاب چاپ سنگي تبريز را در بر دارد كه 757 عنوان زبان فارسي و 361 عنوان زبان عربي است. شيوه تنظيم براساس الفبايي نام نويسنده است. پس از نام نويسنده، عنوان كتاب، تكرار نام نويسنده، نام، شارح، مصحح، مترجم، كاتب و. . . سپس محل نشر، ناشر يا چاپخانه، سال نشر، تعداد صفحه ها و اندازه كتاب آورده شده است و  در انتهاي كتاب نيز نمايه هايي تهيه شده است كه عبارتند از: 1 ـ فهرست عناوين كتب، 2 ـ فهرست كاتبان، 3 ـ فهرست اشخاص، 4. فهرست چاپخانه ها

موارد زير نيز در اين فهرست رعايت نشده است: 1 ـ اطلاعات كتابشناسي و نسخه‌شناسي مانند آغاز، انجام، آرايش و تذهيب هاي نسخه و. . . نيامده است. 2. نداشتن فهرست تحليلي و عدم تعيين موضوع 3. عدم قواعد فهرستنويسي آن رعايت نگرديده است. 4ـ تهيه فهرست موضوعي. 5. كاربرگه فهرستنويسي بر مبناي هيچ يك از فرمت هاي استاندارد مانند مارك و. . . تهيه نشده است. 6. محتوي نسخه ها در چند سطر معرفي نشده است.

9. فهرست كتابهاي چاپ سنگي و سربي كتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري كه در سال 1386 تهيه و تنظيم شده است، كتاب حاضر تعداد 619 عنوان كتاب چاپ سنگي موجود در مدرسه علي شهيد مطهري را دربر دارد كه 399 عنوان زبان فارسي  و220 عنوان زبان عربي است. شيوه تنظيم براساس الفبايي نام نويسنده است. پس از نام نويسنده در هر مدخل، عنوان كتاب، تكرار نام نويسنده، نام شارح، مصحح، مترجم و. . . سپس محل نشر، ناشر يا چاپخانه، سال نشر، تعداد صفحه ها آورده شده است. موارد زير در اين فهرست رعايت نشده است:

1. در انتهاي كتاب فهرستهايي تهيه نشده است. 1 ـ اطلاعات كتابشناسي و نسخه‌شناسي مانند آغاز، انجام، آرايش و تذهيب هاي نسخه و. . . نيامده است. 2. قواعد فهرستنويسي آن رعايت نگرديده است. 3. كاربرگه فهرستنويسي بر مبناي هيچ يك از فرمت هاي استاندارد مانند مارك و. . . تهيه نشده است. 4. محتوي نسخه ها در چند سطر معرفي نشده است.

عمده نقاط ضعف قابل پيش بيني در بررسي فهرست هاي چاپ سنگي موجود كه مورد بررسي قرار گرفت عبارتند از:

الف)فهرستنويسي سنتي: علي رغم آنكه همه يا بيشتر فهرستنگاران در معرفي نسخه ها و درج اطلاعات آنها در قالب فهرستها به دو اصل كتابشناسي و نسخه شناسي توجه داشته اند، اما با توجه به عدم دسترسي به اصول و قواعد ثابت و استاندارد مورد قبول همه، شيوه تدوين فهرستها مختلف شده است.

1. شتابزدگي در معرفي كتابها، بسياري از نكات دقيق و عميق مورد غفلت شده است.

2. وجود سبكهاي متفاوت و لغزشهايي كه باز ريشه در سهل انگاري و عدم دقت دارد.

4. ابهام در معرفي نسخه هاي ناشناخته و عدم بررسي كامل جهت شناسايي آنها.

7. بازيابي عناوين و ديگر اطلاعات مورد نظر در بعضي فهرست ها، بدون آشنايي محقق با شيوه كار فهرستنگار در آن فهرست به سادگي امكان پذير نمي باشد.

8. يكدست كردن اطلاعات فهرست ها و فراهم آوردن يك مجموعه يكدست حاوي اطلاعات مربوط به يك نسخه دشوار و گاه غير ممكن مي گردد.

9. بسياري از اطلاعات كتابشناسي و نسخه شناسي مانند آرايش ها و تذهيب ها و. . . در بسياري از فهرست ها نيامده است.

ب)فهرستنويسي نوين:اگر چه نسخه هاي چاپ سنگي با كتابهاي چاپي اشتراكات بسيار زيادي دارند، اما به لحاظ تمايز زياد بين نسخه هاي چاپ سنگي و چاپي  اصول و قواعدي براي نسخه هاي چاپ سنگي ذكر شده و مبناي آن همان اصول و قواعد منابع چاپي بوده، چندان كامل نبوده و مورد استقبال فهرستنگاران قرار نگرفته است. برخي از اشكالات اين اصول به شرح زير است.

1. تمام اطلاعات موجود در فهرستهاي چاپ سنگي را در بر نمي گيرد.

2. بهاي كمتري به اطلاعات كتابشناسي، معرفي محتوا، فصول و ابواب كتاب داده شده و تنها در يك فهرست نسخه ها را در چند سطر معرفي كرده است.

3. در فهرستنويسي توصيفي(4)، برخي از نواحي مورد نياز وجود ندارد.

5. نداشتن فهرست تحليلي(5) و عدم استفاده از سرعنوان هاي موضوعي براي موضوع دهي در بسياري از فهرست ها.

6. از همه مهمتر عدم توجه به قواعد فهرستنويسي. 

7. عدم استفاده از فرمت هاي استاندارد منابع مانند فرمت مارك، يوني مارك(6) و. . . ازجمله مسائلي است كه فهرستنگاران از آن گذشته اند.

بررسي فهرست هاي نسخه هاي چاپ سنگي، نشان مي دهد قواعد يكنواخت در معرفي آنها وجود ندارد و مخصوصا اغلب از حيث اصطلاحات تفاوت هايي مشخص ميان آنها ديده مي شود. زيرا هر فهرستنگار بنا بر اطلاعات اكتسابي و گاهي بنا بر ذوق شخصي و اجتهاد فردي به شناساندن آ ن ها پرداخته است. نبود اصول و قواعد ثابت و مضبوط و گوناگوني اصطلاحات طبعا موجب بروز مشكلاتي در كتابشناسي و نسخه شناسي اين منابع مي گردد. اما از طرفي با اين وجود اختلاف سليقه در فهرستنگاري اصول و قواعد مشتركي را رعايت كرده است، لذا جمع آوري آراي آنان در مباحث كتابشناسي و نسخه شناسي و بررسي خود نسخه ها و آراي كارشناسان مي تواند در شناسايي اين عناصر كمك نمايد، بنابراين تهيه اطلاعات مشترك كتابشناسي و نسخه شناسي و تعريف هريك از اين اطلاعات كتابشناسي و نسخه شناسي اين منابع ضروري به نظر مي رسد.

طبعا اگر راهي بتوان يافت كه فهرستنويسي با يكنواختي تهيه شود فايده بيشتري خواهد بود. تجربه هاي پيشين مخصوصا آنچه براي فهرستنويسي نسخه هاي خطي داخل و خارج استفاده مي شود مي تواند در اين زمينه كمك حال باشد.

از آنجايي كه منابع چاپ سنگي حاصل دوره انتقال از خطي به چاپي مي باشد و از لحاظ اطلاعات كتابشناسي و نسخه شناسي در اكثر موارد مشترك بوده، بايستي اطلاعات مشترك كتابشناسي و نشخه شناسي كه در فهرست نسخه هاي خطي آمده، در فهرست هاي نسخه هاي چاپ سنگي مورد توجه واقع شود.

فهرستنگاران نسخه هاي چاپ سنگي جهت تهيه اصول يكنواخت و مدرن و ايجاد هماهنگي در سازماندهي منابع چاپ سنگي با لحاظ كردن شيوه فهرستگاري قديم و نيز قواعد استاندارد فهرستنويسي و ادغام مناسب اين دو با يگديگر كاربرگه فهرستنويسي اي را به عنوان مبنا و اساس فهرستنويسي نسخه هاي چاپ سنگي طراحي كنند و به عنوان كاربرگه اي استاندارد براي نسخه هاي چاپ سنگي تلقي شود. و بر اساس آن فهرست نسخه هاي چاپ سنگي را تهيه نمايد.

اوكتايي، عبدالعلي(1305). فهرست كتب خطي كتابخانه آستان قدس رضوي. مشهد: كتابخانه آستان قدس رضوي.

حافظيان بابلي وعلي صدرايي خويي(1382). فهرست كتابهاي چاپ سنگي كتابخانه آستانه حضرت عبدالعظيم حسني (ع). قم: مجموعه آثار كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم (ع).

دبيري، اكرم (1384). چاپ سنگي و دلايل رواج آن در ايران. فصلنامه كتاب، دوره 6، شماره 2 (تابستان)، 59- 66

عظيمي، حبيب الله(1385). فهرستنويسي نسخ خطي، دايره‌المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران. ج. 2 ص 1255- 1256.

كتابخانه سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي(1370). فهرست كتابهاي چاپ سنگي. تهران: سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي.

مدرسه عالي شهيد مطهري. كتابخانه مركزي و مركزاسناد( ۱۳۸۶). كتابهاي چاپ سنگي و سربي كتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري (سپهسالار سابق)( زير نظر ابوالقاسم نقيبي و به كوشش سهراب يكه‌زارع). تهران: مدرسه عالي شهيد مطهري.

مسعودي، اكرم(1379). فهرست كتابهاي چاپ سنگي ايران موجود در كتابخانه دانشكده ادبيات دانشگاه تهران، با همكاري منيژه صالحي. تهران: دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ.

وثيق، منصوره(1379). فهرست كتب چاپ سنگي( فارسي) كتابخانه مركزي تبريز. قم: كتابخانه آيت‌الله مرعشي نجفي( ره).

هاشميان، هادي(1386). فهرست كتابهاي چاپ سنگي و سربي فارسي ـ عربي ـ تركي كتابخانه تربيت تبريز. تبريز: ستوده.

..................................... فهرست كتابهاي چاپ سنگي تبريز( فارسي ـ عربي). تبريز: ستوده.

هدايت، محمدعلي(1385). فهرست كتابهاي چاپ سنگي و سربي (فارسي و عربي) كتابخانه‌هاي عمومي اصفهان. اصفهان: انجمن كتابخانه‌هاي عمومي اصفهان.