ليست مقاله هاي شماره ليست مقالات 46 | جستجوي مقاله

نام مقاله: چگونه ميتوان از امكانات يك برنامه رايانه اي در راستاي طراحي رابط كاربري آن استفاده نكرد؟!
نام نشريه: فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني (اين نشريه در پايگاه اطلاعات علمي جهاد دانشگاهي به نشاني www.SID.ir نمايه مي شود)
شماره نشريه: 46 _ شماره دوم، جلد 12
پديدآور: مرتضي كوكبي
مترجم: 


 چگونه مي¬توان از امكانات يك برنامه رايانه¬اي در راستاي طرّاحي رابط كاربري آن استفاده نكرد؟!

دكتر مرتضي كوكبي

چكيده
سيستم جامع كتابخانة ملي (رسا) نظامي است كه از شهريور ماه سال 1385 در سازمان اسناد و كتابخانة ملّي جمهوري اسلامي ايران، به كار گرفته شده است. نوشته حاضر بر آن است تا رابط كاربري اين نرم‌افزار را مورد بررسي قرار دهد. هدف از بررسي اين است كه مشخص ‌شود آيا رابط كاربري اين نرم‌افزار از امكانات مارك ايران و يوني مارك بهرة بهينه را برده است يا نه. به نظر مي‌رسد با اينكه نرم‌افزار رسا، حدّاقل به ادّعاي طرّاحان آن، مبتني بر مارك ايران است اما در آن، از تواناييهاي مارك ايران و يوني‌مارك استفاده بهينه‌اي نشده است. اين نرم‌افزار مي‌تواند با بهره‌مندي از امكانات مارك ايران و يوني‌مارك و حداقل با بهره‌گيري از فيلدهاي بلوك 6__ و 7— بسيار بهتر از آنچه اكنون هست، باشد. اين نرم‌افزار به يك طراحي دوباره‌، مبتني بر تمامي توانايي‌هاي مارك ايران و نيز روزآمدهاي جديد يوني‌مارك نيازمند است.
كليدواژه‌ها: نرم‌افزار رسا، مارك ايران، يوني‌مارك، رابط كاربري.

مقدّمه
سيستم جامع كتابخانة ملي (رسا) نظامي است كه از شهريور 1385 در سازمان اسناد و كتابخانة ملّي جمهوري اسلامي ايران، به كار گرفته شده است. براي معرّفي اين نظام، بيان عبارتهايي از بخش «معرّفي سيستم جامع كتابخانة ملي (رسا)» از پايگاه اينترنتي سازمان اسناد و كتابخانة ملّي جمهوري اسلامي ايران (www.nlai.ir) سودمند به نظر مي‌رسد:
«هدف از توليد سيستم جامع كتابخانة ملّي ايران، اتوماسيون فرايندهاي كاري معاونت كتابخانة ملّي و ذخيره سازي ركوردهاي مرتبط با كلية مواد كتابخانه اي بر اساس استانداردهاي جهاني است. اين نرم افزار كه استاندارد مارك ايران (بومي شدة استاندارد جهاني يوني مارك) را مبناي كار خود قرار داده است، اكثر قابليتهاي سيستمهاي مشابه و پيشتاز خارجي مانند ALEPH و Innovative را داراست.
«توليد اين محصول از شهريور سال 1382 آغاز و با طي مراحل مختلف توليد در شهريور 1385 آماده بهره‌برداري شده است. شركت پارس آذرخش با بهره‌گيري از متخصصان كارآمد داخلي و با استفادة مناسب از دانش فني وكتابداري موجود در سازمان، به انجام اين مهم نايل شد. اين پروژه از معدود پروژه‌هاي موفق طرح تكفاست كه رمز موفقيت آن در همكاري نزديك مجري و كارفرما، و به عبارتي، انجام يك كار گروهي نهفته است».
در اين معرّفي، تاريخ توليد و تاريخ بهره برداري از اين سيستم مشخّص و نيز، بصراحت قيد شده كه اين نرم افزار مبتني بر استاندارد مارك ايران است. در بخش «امكانات سيستم جامع كتابخانة ملّي ايران»، بار ديگر ذكر شده كه «سيستم جامع كتابخانة ملّي مبتني بر يوني مارك و مارك ايران بوده و فرايندهاي فهرست‌نويسي، نمايه‌سازي، مستندسازي، فيپا، شاپا، سفارشها، واسپاري، امانت، ثبت آثار و مبادله و اهدا را مكانيزه مي‌كند» (همان).
آنچه در ادامه مي‌آيد، بر آن است تا رابط كاربري اين نرم‌افزار را بررسي كند با اين هدف كه مشخّص شود آيا رابط كاربري اين نرم افزار از امكانات مارك ايران و يوني مارك بهرۀ بهينه را برده است يا نه. براي انجام اين بررسي، ابتدا بايد تصاويري از رابط كاربري اين نرم¬افزار در حالتهاي مختلف آن ارائه شود تا امكان بررسي اين نرم‌افزار از ديدگاه مطرح در اين نوشته، فراهم گردد. تصاوير 1، 2، و 3 به ترتيب رابط كاربري نرم‌افزار رسا را در حالتهاي «جستجوي ساده»، «جستجوي پيشرفته»، و «جستجو از طريق مرور واژه» در رابط كاربري (اپك) اين نرم‌افزار نشان مي¬دهد.


هنگام جستجو گزينه¬اي به نام «جستجو در» وجود دارد كه امكان جستجو را در مناطق و عناصر اطّلاعاتي يك پيشينه فراهم مي‌آورد. اين گزينه هنگامي كه پنجرة مربوط به آن باز مي¬شود، به شكل زير است:
جستجو در:

تصوير4. تصوير پنجرة بازشدة گزينة «جستجو در» در رابط كاربري نرم¬افزار رسا
با نگاهي به تصوير 4 مي¬توان متوجّه شد گزينه¬هاي جستجوي ارائه شده ايرادهايي دارد كه از جملة آنها مي¬توان به موارد زير اشاره كرد:
1. معلوم نيست به چه علّت دو گزينه براي «پديدآور» و «تنالگان» در نظر گرفته شده است. اگر «تنالگان» جزء «سرشناسه» است، بايد زير مجموعة آن باشد.
2. مشخّص نيست چرا «مشخّصات نشر» با «تاريخ نشر» دو گزينة متفاوت گرفته شده¬اند. «تاريخ نشر»، زيرمجموعة «مشخّصات نشر» است.
3. اگر كاربري بخواهد با «شمارة رده‌بندي» جستجويي انجام دهد، چگونه مي¬تواند نوع رده بندي، مثلاً رده بندي كتابخانة كنگره يا دهدهي ديويي را معين كند؟
4. چه تفاوتي در عمل ميان «شماره رده‌بندي» و «شماره بازيابي» وجود دارد؟ و
5. كاربري كه قصد دارد به وسيله يكي از شاپا يا شابك جستجو كند، چگونه مي‌تواند يكي از اين دو را انتخاب نمايد؟
اگر موارد اعمال شود، گزينة «جستجو در»، به صورت زير درمي¬آيد:

تصوير 5. تصوير گزينة اصلاح شده «جستجو در» در رابط كاربري نرم¬افزار رسا

يكي از دلايل وجودي پنج مورد بالا، احتمالاً نگرشي است كه طرّاحان نرم¬افزار، بي¬توجّه به برنامة مارك ايران داشته¬اند. چنانكه در بالا ذكر شده، مارك ايران بر يوني‌مارك كه استانداردي بين¬المللي است، مبتني مي‌باشد. امّا تواناييهاي اين استاندارد كه تا اندازه¬اي در استاندارد مارك ايران نيز ديده مي¬شود، توسط طرّاحان نرم‌¬افزار جدي گرفته نشده است. در ادامه، سه مورد از تواناييهاي استانداردهاي مارك ايران و يوني¬مارك شرح داده مي¬شود تا مشخّص شود چگونه مي¬توان با اتّكا به آنها، رابط كاربري نرم¬‌افزار رسا را ارتقا بخشيد.
در مارك ايران، بلوك مسئوليت معنوي اثر (7—) كه در گزينة «جستجو در» نرم‌افزار رسا با گزينه¬هاي «پديدآور» و «تنالگان» مشخّص شده، به ده فيلد به شرح زير تقسيم شده است:
«نامهاي اشخاص
700 نام شخص ـ به منزلة سرشناسه (مسئوليت معنوي درجه اول)
701 نام شخص ـ (مسئوليت معنوي برابر)
702 نام شخص ـ (مسئوليت معنوي درجه دوم)

نامهاي تنالگانها و همايشها
710 نام تنالگان ـ به منزلة سرشناسه (مسئوليت معنوي درجه اول)
711 نام تنالگان ـ (مسئوليت معنوي برابر)
712 نام تنالگان ـ (مسئوليت معنوي درجه دوم)» (مارك ايران، 1381، 247)

"720 نام خاندان ـ مسئوليت معنوي درجه اول
721 نام خاندان ـ مسئوليت معنوي برابر
722 نام خاندان ـ مسئوليت معنوي درجه دوم
730 نام ـ مسئوليت معنوي» (UNIMARC Manual : Bibliographic Format, 1994).

لازم به يادآوري است، چهار فيلد آخر در ويراست سال 1381 مارك ايران وجود ندارد و تنها در ويراست سال 1994 دستنامة يوني¬مارك كه مبناي مارك ايران، و در سال 2000 روزآمد شده است، ديده مي¬شود. فيلد 730 در اين دستنامه، چنين تعريف شده است: «اين فيلد حاوي شكل بي¬ساختار نام ماهيتي است كه مسئول معنوي اثري فرض مي‌شود. اين نام از قواعد فهرستنويسي پيروي نمي¬كند». (همان).
اكنون با توجّه به ده فيلد مورد اشاره، در زير نشان داده مي¬شود كه زيرمجموعه¬هاي «پديدآور» و «تنالگان» در گزينة «جستجو در» مي¬تواند به چه صورتي در آيد:

جستجو در




تصوير 6. زيرمجموعه¬هاي «پديدآور» و «تنالگان» در گزينة «جستجو در»

در چنين وضعيتي، اگر كاربر به هر دليلي بخواهد جستجو را تنها از طريق «پديدآور» انجام دهد، مي‌¬تواند روي واژة «پديدآور» در بالاي ستون سمت چپ كليك و سپس جستجو كند. امّا اگر اندكي وارد باشد، مي¬تواند حسب مورد، يكي از ده مورد ديگر را انتخاب كند و عمل جستجو را انجام دهد. در اين حالت، از آنجا كه جستجو به جاي اين كه در ده فيلد انجام شود تنها در يك فيلد صورت مي¬گيرد، به طور نظري مدّت زمان بازيابي به يك دهم حالت عادّي كاهش مي¬يابد. همچنين، از آنجا كه نشانگرها در هر يك از اين فيلدها نقش دارند، براي كاربران ماهرتر مي‌توان با استفاده از نشانگرها مدّت زمان بازيابي را حتّي از حالت اوّل نيز بيشتر كاهش داد. براي نمونه، فيلد 700 «نام شخص ـ به منزلة سرشناسه (مسئوليت معنوي درجه اول)» داراي دو ارزش در نشانگر دوم است: ارزش اوّل كه با رقم صفر مشخّص مي¬شود، بيانگر اين است كه نام، مورد جستجو، زير نام كوچك وارد شده يا به اصطلاح، مستقيم است. ارزش دوم اين نشانگر، يعني رقم يك، بيانگر اين است كه نام مورد جستجو، به اصطلاح مقلوب، يعني نام خانوادگي در آغاز آمده است. اگر كاربر يه اين نكته نيز واقف باشد و نوع نام مورد جستجو را از نظر اين كه مستقيم يا مقلوب است مشخّص كند، به طور نظري، مدّت زمان بازيابي را به يك بيستم مدّت معمول كاهش خواهد داد. تصوير شمارة 7 به توضيح اين مفهوم كمك مي‌كند.

تصوير 7. زيرمجموعه¬هاي «نام شخص ـ به منزلة سرشناسه (مسئوليت معنوي درجه اول)» از نظر مستقيم يا مقلوب بودن نام مورد جستجو

بديهي است، اصطلاحات مورد استفاده در تصاوير 6 و 7، تخصّصي است و كاربران معمولي كتابخانه به سختي مي¬توانند از آنها استفاده كنند. راه حلّ اين مشكل اين است كه يا اين اصطلاحات به زباني كاربرپسندتر يا به عبارتي، كاربرفهم¬تر بيان شود و يا راهنماي مناسبي براي اين نرم¬افزار طرّاحي شود تا اين مفاهيم را با ذكر نمونه¬هايي، به كاربر نشان دهد.
از نشانگرها مي¬توان در فيلدهاي 710 تا 712 نيز به همين منظور استفاده كرد. فيلد 730 نيز نشانگرهاي خاصّ خود را دارد كه براي اين منظور، قابل استفاده است.
همچنين، اگر در اين نرم¬افزار، امكان جستجوي تركيبي با هر يك از گزينه¬هاي فيلدهاي بلوك 7— و گزينة «نقش » به وجود آيد، ميزان دقّت و سرعت جستجو بيشتر خواهد شد. «نقش» عبارت است از واژه يا عبارتي كه پس از نام يك شخص در سرشناسه يا شناسه افزوده، قرار مي¬گيرد و ماهيت كار آن شخص را در پديدآوردن اثر نشان مي¬دهد. در «مارك ايران»، به تبع يوني مارك، پيوستي با عنوان «پيوست سه: كد نقشها» وجود دارد كه حاوي 107 نقش با تعريفها و كدهاي مربوط است (مارك ايران، 1381، 357-379). اين نقشها در پيوست سه مارك ايران به ترتيب الفباي فارسي مرتّب شده‌اند، امّا از آنجا كه در يوني مارك، بر حسب الفباي انگليسي نظم يافته¬اند، در مارك ايران اين پيوست داراي دو بخش است و در بخش دوم آن با عنوان «پيوست سه: كد نقشها نمايه انگليسي به فارسي» كد نقشها به ترتيب الفباي انگليسي همراه با كد مربوط و معادل فارسي آمده¬اند.

گسترش گزينة «موضوع» در نرم¬افزار رسا
در مارك ايران، بلوك تجزيه و تحليل موضوعي (6--) كه در گزينة «جستجو در» نرم¬افزار رسا با گزينة «موضوع» مشخّص شده، به يازده فيلد به شرح زير تقسيم شده است:
سرعنوانهاي موضوعي
600 نام شخص به منزلة موضوع
601 نام تنالگان به منزلة موضوع
602 نام خاندان به منزلة موضوع
604 پديدآور و عنوان به منزلة موضوع
605 عنوان به منزلة موضوع
606 موضوع (اسم عام يا عبارت اسمي عام)
607 نام جغرافيايي به منزلة موضوع
610 اصطلاحهاي موضوعي كنترل نشده
رده بندي
676 رده بندي دهدهي ديويي
680 رده بندي كتابخانه كنگره
686 ساير رده¬بنديها» (مارك ايران، 1381، 205).

با افزودن چند فيلد ديگر به اين فيلدها در روزآمد سال 2004 دستنامة 1994 يوني مارك، به شرح زير:
سرعنوانهاي موضوعي
608 سرعنوان شكل، نوع يا ويژگيهاي ظاهري
615 طبقة موضوعي (موقّتي)
620 دسترسي مكاني
625 دسترسي از طريق جزئيات فنّي (كه ديگر به كار نمي¬رود)

تحليل موضوعي
660 كد منطقة جغرافيايي
661 كد دورة زماني
670 پرسي

رده بندي
675 رده¬بندي دهدهي جهاني
اين فيلدها به هيجده فيلد مي¬رسد (فيلد 625 كه ديگر به كار نمي¬رود و در اين جا به حساب نيامده است) (UNIMARC Manual : Bibliographic Format, 1994).
اكنون با توجّه به آنچه در بالا ذكر شد، مي¬توان استدلال كرد گزينة «جستجو در» در نرم¬افزار رسا بايد به صورت زير درآيد:

جستجو در
تصوير 8. زيرمجموعه¬هاي «موضوع» در گزينة «جستجو در»

همچنين با توجّه به نشانگرهاي مربوط به فيلدهاي «نام شخص به منزلة موضوع» و «نام تنالگان به منزلة موضوع» مي¬توان جستجوي موضوعي را تخصّصي¬تر كرد:

تصوير 9. زيرمجموعه¬هاي «نام شخص ـ به منزلة موضوع» از نظر مستقيم
يا مقلوب بودن نام مورد جستجو

تصوير 10. زيرمجموعه¬هاي «نام تنالگان ـ به منزلة موضوع» از نظر تنالگان يا همايش بودن و مستقيم يا مقلوب بودن نام مورد جستجو
گزينة رده‌بندي نيز مي¬تواند به صورت زير درآيد:


چاپ مقاله | ارسال مقاله | تعداد دفعات مشاهده : 1181
  

فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني